Dag 3 20 aug. Saltaire en Levens Hall

Vandaag staat Saltaire op het programma, een world heritage site.

Chauffeur Els wist ons feilloos voor de kerk af te zetten. Een oudere vrouw in de zwarte klederdracht van halverwege de 19^de eeuw (cf. Leger des heils ) wachtte ons op. Binnen werden we verwelkomd en toegesproken, (of zeg ik beter uitgekafferd?) door een rondborstige volksvrouw, alsof we kerkgangers waren van de jaren 1850. Daarbij kwam nog een ouder heertje. Een paar van onze medereizigers werden er eruit gepikt voor een tête à tête. Een hele mis-en-scène, best vermakelijk en leerrijk, nadat we over onze verbazing heen waren. Iedereen kreeg een bladwijzer met uitleg over een bepaalde persoon en aanduiding van de straat waar die woonde. Best origineel, want op de wandeling tussen de toen gebouwde woonhuizen kwam die van pas.

Maar eerst meer uitleg over Saltaire (een samentrekking van Salt, de stichter en Aire, de rivier) en ik maak dankbaar gebruik van de reisbrochure van Jeanpierre Billen.

Met een weinig verbeelding- en we werden danig geholpen door het theater inde kerk- kan je in Saltaire zo terug naar het leven ten tijde van de Engelse industriële omwenteling. De kern van het stadje is wat het altijd geweest is: woonwijken rondom een fabriek.

In het westen van Yorkshire nam de textielproductie een hoge vlucht. De natuurlijke grondstoffen: wol, water en steenkool waren aanwezig om de nieuwe stoommachines te laten draaien. Zo werd de stad Bradford de onbetwiste textielstad in Engeland. Begin de 19^de eeuw was Bradford de sterkst groeiende Engelse stad. Van 13.000 inwoners in 1801 ging het naar 104.000 bewoners in 1851.

Eén van de fortuinlijke textielbazen was Titus Salt (1803-1876). Opgegroeid en bijgeschoold in alle facetten van de wolhandel- van het op- en verkopen van wol, het sorteren, het kammen, het spinnen en weven- werd Salt een succesrijk textielbaron die vijf fabrieken bezat in Bradford. Tot zijn succes droeg bij dat hij een manier vond om succesvol de ingevoerde Alpaca wol te verwerken.

Zijn religieuze, sociale bewogenheid, de werken van Benjamin Disraeli over een beter leven voor de fabrieksarbeiders doen hem besluiten een nieuwe fabriek op te richten op aangekochte gronden op de buiten, 5km buiten Bradford. De plaats is goed gelegen vlakbij de gekanaliseerde Aire en de nieuwe spoorlijn. De keuze van de locatie, de vormgeving van de fabriek en de woonwijken in een soort, classicistische stijl, geïnspireerd op de Italiaanse Renaissance met de architecten Lockwood en Mawson, de inrichting van de huizen met water, gas, een buitentoilet en gescheiden kook- en leefruimten en verder gemeenschapsvoorzieningen als een school, hospitaal en kerk moeten ons doen besluiten dat de man een visie had op stadsplanning en sociale voorzieningen die tot dan nog nooit op een dergelijke schaal waren gerealiseerd.

De fabriek, opgetrokken in lokale, gele steen, vier verdiepingen hoog met veel glaswerk was voltooid in 1853.

In de fabriek stonden 1.200 weefgetouwen. Al de machinerie was stoom aangedreven. De boilers voor de stoom verbruikten 50 ton steenkool per dag. Rook en verbrandingsgassen gingen buiten langs een 76 m hoge schouw, nadat ze het water voor de boilers voorverwarmd hadden. Er werkten toen om en bij de 3000 werknemers. Dagelijks werd 27.400 m doek geproduceerd.

De kerk met 600 plaatsen staat vlak tegenover de hoofdingang van de fabriek en werd ingehuldigd in 1859. Het gebouw lijkt op een tempel met zijn toren die steunt op zes imposante, Korintische zuilen.

Het geheel met woonwijken is voltooid in 1876, enkele maanden voor de dood van stichter, Titus Salt.

Na de samenkomst in de kerk gaan we met gids op verkenning. Aan de overkant van de straat zien we het imposante fabrieksgebouw, nu een soort winkelcentrum. Er naast liggen groentetuinen; nog een restant van vroeger. Weer ernaast ligt de spoorlijn en het station. We slaan de straat in. Ik ontdek lekkere, wilde bramen.

De bladwijzers komen boven bij de verschillende straten en speciale bewoners.

Saltaire doet mij denken aan Guise in Picardië waar wij terecht kwamen met het Davidsfonds na de totale zonsverduistering van 11 augustus 1999.

‘Guise is internationaal bekend geworden door de Familistère, opgericht door de Franse industrieel Jean-Baptiste André Godin. Het idee voor de bouw van de Familistère vond Godin bij de Phalanstère van de Franse utopist Charles Fourier. In het midden van de 19de eeuw startte Godin te Guise een bedrijfje voor de productie van gietijzeren kachels en fornuizen dat al snel uitgroeide tot een fabriek met op zeker ogenblik 2500 werknemers. Voor zijn personeel voorzag Godin, in overeenstemming met de ideeën van Charles Fourier, in voor die tijd moderne en luxueuze woningen (appartementen eigenlijk). Ze bevinden zich in de Familistère, een groot bouwwerk, gelegen in een lus van de Oise. De schikking van het gebouw doet denken aan het kasteel van Versailles, wat haar bijnaam van 'palais social' meteen verklaart. Het bestaat uit een centraal paviljoen met 2 zijvleugels. Voorts zorgde hij voor gratis en verplicht onderwijs in zijn eigen school, een apart staand gebouw met een zwembad en een grote ruimte waar de was gedaan werd, een kinderoppas, een theater, een winkelcomplex ('economaat' genoemd), een ontspanningsruimte, groene ruimtes... Godin, die zelf ook inwoonde, benadrukte inzonderheid de principes van de hygiëne en de collectiviteit. Hij wilde zijn personeel vooral 'les équivalents de la richesse' bieden : ruimte, verse luchtcirculatie, warmte, voldoende lichtinval, drinkbaar water, hygiëne, scholing, opvoeding en vorming, sociale bescherming ... Vrij vlug werden nog 2 andere wooneenheden bijgebouwd, wat verklaard wordt door de hoge vlucht die de fabriek nam. Zodoende vonden ongeveer 2000 mensen hier een behoorlijke woonst.

De fabriek, die op de andere oever van de Oise ligt, is vandaag nog steeds in bedrijf, zij het op kleinere schaal. Ze staat volledig los van de Familistère. De 2 zijvleugels van de Familistère zijn nog steeds bewoond. Het ganse complex is ondertussen beschermd als monument en kan bezocht worden.’

FOTO’S

1. Kerk

2. Antoon wordt in de arm genomen

3. Nog een slachtoffer

4. Scène

5. Heertje

6. Spel

7. Geen marmeren zuil maar ‘scagliola’; namaakmarmer: gebrand gips of cement vermengd met pigmenten, marmerstof en soms lijm.

8. Buste van Titus Salt in de kerk

9. Wandeling in de woonwijk.

10. Wandeling in de woonwijk

11. Wandeling in de woonwijk

12. koertje met zwarte bes

13. De andere groep

14. Onze gids

15. Hospitaal

16. School

17. Paddenstoelen aan de voet van een boom bij de kerk.